ภูมิปัญญาการตีเหล็ก วัฒนธรรมการตีเหล็กชุมชนบ้านนาถ่อน

อาชีพตีเหล็ก เป็นอาชีพที่อยู่คู่กับชาวไทกวนบ้านนาถ่อนมาอย่างยาวนาน โดยอาชีพตีเหล็กนี้เกิดจากแนวคิดของขุนพินิจอักษร แสนเสร็จ กำนันตำบลนาถ่อน ในขณะนั้นมีความคิดเห็นว่าเมื่อยามว่างเว้นจากการทำนา ชาวบ้านควรมีอาชีพเสริมเพื่อสร้างรายได้ เพื่อไม่ให้ใช้เวลาว่างไปมั่วสุมกับอบายมุข จึงได้ปรึกษากับบาทหลวงซาเวียร์ มิชชันนารีชาวฝรั่งเศส จากเมืองเชียงหว่าง แขวงคำม่วน ประเทศลาว ผู้นำช่างตีเหล็กชาวญวณพร้อมอุปกรณ์มาสอนวิธีการตีเหล็กให้แก่ชาวบ้านนาถ่อน แล้วสืบทอดให้ลูกหลานจนถึงปัจจุบัน โดยเครื่องมือและอุปกรณ์ตีเหล็กของช่างตีเหล็กชาวนาถ่อนมีรายละเอียด ดังนี้

1) เตาเผาเหล็ก (Forge) เป็นแหล่งให้ความร้อนแก่ชิ้นงานที่จะนำไปขึ้นรูป โดยเตาเผาเหล็กจะมีทั้งเตาถ่าน เตาไฟฟ้า และเตาแก๊ส สำหรับเตาเผาเหล็กแบบดั้งเดิมของชาวบ้านนาถ่อนจะมีลักษณะเป็นเตาถ่านที่มีรูปแบบง่าย ๆ มีต้นทุนต่ำ ก่อด้วยอิฐทนไฟแล้วเคลือบด้วยดินเหนียว มีท่อสูบลม 2 ท่อ มีด้ามดันขึ้น-ลงเหมือนสูบจักรยาน แต่ปัจจุบันนิยมใช้พัดลมเป่าแทน

2) ทั่งตีเหล็ก (Anvil) คือ เครื่องมือที่ใช้ในการรองแรงตีด้วยค้อนในการขึ้นรูป ทั่งจะมีรูปร่างเป็นสี่เหลี่ยมหรือวงกลมฝังลงไปในฐานที่ทำจากไม้เนื้อแข็ง

3) ค้อน (Hammer) เป็นเครื่องมือสำหรับตอก ตี ทุบ โดปกติจะประกอบด้วยเหล็กกับด้ามไม้ แบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม ได้แก่ ค้อนตีพะเนิน เป็นค้อนขนาดใหญ่ หรือเรียกว่า ค้อนปอนด์ ค้อนขึ้นรูป เป็นค้อนขนาดเล็กไปจนถึงขนาดกลาง ใช้สำหรับตีขึ้นรูปและตีตกแต่งชิ้นงาน

4) คีมจับชิ้นงาน (Tongs) หรือเรียกว่า คีมจับเหล็กร้อน โดยลักษณะการใช้งานจะเลือกรูปร่างของคีมที่เหมาะกับรูปแบบงาน เช่น คีมปากแบน คีมปากกลาง คีมปากเหลี่ยม

5) อ่างชุบแข็ง มีลักษณะเป็นอ่างทรงกลม เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 80 เซนติเมตร ทำจากปูนซีเมนต์

6) เหล็ก เป็นวัสดุที่สำคัญที่สุดในการตีเหล็ก ทั่วไปแล้วเหล็กมีอยู่หลายประเภท แต่สำหรับเหล็กที่ช่างตีเหล็กบ้านนาถ่อนนำมาใช้ตีมีดพร้ามีอยู่ 2 ประเภท คือ เหล็กกล้าคาร์บอนและเหล็กกล้าผสม เช่น เหล็กที่เป็นชิ้นส่วนประกอบรถยนต์ ผานไถ ใบตัดหินอ่อน

อย่างไรก็ตาม การจะตีมีดพร้าให้ได้คุณภาพดีนั้นส่วนหนึ่งก็ย่อมมาจากการคัดเลือกเหล็กที่มีคุณสมบัติตรงตามความต้องการ ช่างตีเหล็กบ้านนาถ่อนจึงมีภูมิปัญญาสำหรับตรวจสอบคุณสมบัติและคัดเลือกเหล็กโดยเฉพาะ อาทิ การทดสอบเหล็กเก่า มีวิธีการ ดังนี้

เคาะฟังเสียง โดยการนำเหล็กมาแขวนหรือจับไว้แล้วเคาะฟังเสียง หากเสียงกังวาลใสอาจสันนิษฐานได้ว่าเป็นเหล็กกล้าคาร์บอนหรือเหล็กปกล้าผสม แต่ถ้ามีเสียงดังตุบตุบ อาจสันนิษฐานว่าเป็นประเภทเหล็กอ่อน

ตีเหล็กเป็นชิ้นเล็กและบาง โดยการนำเหล็กมาทดลองเผาไฟแล้วนำไปตีให้บางที่สุด นำไปเผาไฟอีกครั้งแล้วนำไปจุ่มน้ำเย็น เมื่อเย็นนำมาหักดู ถ้าเหล็กเปราะหรือสามารถหักได้ให้สันนิษฐานว่าเป็นเหล็กกล้าคาร์บอน แต่หากหักแล้วเหล็กไม่ขาดจากกันสันนิษฐานได้ว่าเป็นเหล็กเหนียวอ่อน